WARSZAWA:   Wesoła - Wawer - Praga Południe - Rembertów

Wybierz wydanie:

Logowanie

automatyczne logowanie
Zarejestruj się    Zapomniałem hasła

Sobota, 18 sierpnia 2018 r.
Imieniny obchodzą: Helena, Ilona, Bogusław

Dzieje Grochowa wyznaczane nazwami ulic i placów

Anna Oleksiak  |  26 maja 2015

Przyglądając się  starym i współczesnym mapom Grochowa nasuwają się pytania: co kryją   nazwy ulic i placów,  jaka jest ich  geneza , kiedy powstały i jakie są ich dzieje? Pytanie o ich istnienie w  przestrzeni tego terenu wymaga analizy jego historii i dziejów. Należy zaznaczyć, iż granice dawnego Grochowa nie pokrywają się ze współczesnymi. 

Niejednokrotnie z tej przyczyny  wzbudzają emocje  tożsamościowe  u wielu starych grochowian. Tak czy  inaczej, Grochów - część dzielnicy nazwanej dziś Pragą-Południe - pozostanie dla nich Grochowem bez względu na to czy  administracyjnie to już Gocławek, Kawęczyn, Kamionek czy  dzielnica – Wawer.

Początki urbanizacji Grochowa z tworzącym się nazewnictwem

Grochów  - początkowo wieś rycerska Grochowo - doświadczył w swoich dziejach wielkich zniszczeń    podczas wojen szwedzkich, wojny polsko-austriackiej i krwawych  bitew powstania listopadowego, z których  powoli  dźwigał się  gospodarczo. Korzystne położenie w bliskości   dużego rynku zbytu   jakim była Warszawa  przyczyniło  się do szybkiego powstania  ośrodków rzemiosła i przemysłu.  Z kolei powstający rynek pracy  powodował  wzrost  liczby mieszkańców napływających przede wszystkim z okolic Mazowsza, ale także i z bardziej odległych stron kraju. W krótkim czasie, bo już w drugiej połowie XIX w., Grochów stał się jednym z największych podwarszawskich ośrodków przemysłowych. Rozpoczęty proces parcelacji  gruntów i  ich zagospodarowanie  trwało  do okresu dwudziestolecia międzywojennego.

Kolejne parcelacje i sprzedaż  gruntów  sprzyjały szybkiej rozbudowie. Potocznie nazywany Grochów II obejmował rozległe tereny  określane jako Nieruchomość Ziemska Grochów nr 2 i 3 należące  do rodziny Granzowów -  właścicieli kawęczyńskich  cegielni.  Po przyłączeniu wsi Grochów do granic Warszawy  nowy właściciel   sporządził   plany  zawierające nowy podział, zabudowę i plan ulic. W przestrzeni grochowskiej  pojawiać zaczęły się  typy własności gruntów o różnym statusie prawnym, którym właściciele  nadawali nazwy będące  elementami ich tożsamości (tzw. nazwy posesywne) jak imię, nazwisko, funkcja czy godność: Emilianów, Teodorówka, Florentynów, Granzówka. Nadawanie nazw od imion właścicieli ma długą  tradycję w nazewnictwie języka polskiego. Zatem próby dotarcia  do genezy nazw należy oprzeć o te  tradycyjne reguły i przypuszczenia.

W przypadku wsi Grochowo nazwa może być dwojaka: dzierżawcza,  jeśli właściciel gruntów nazywał się Groch, lub topograficzna od nazwy warzywa - groch. Przykładem również może być nazwa ulicy Majdańskiej. Można wywieźć przypuszczenie pochodzenia od wyrazu pospolitego majdan w znaczeniu  dziedziniec, plac, podwórze ale również  od bagażu, tobołu, tłumoka, a także można dopatrywać się  pochodzenia od nazwy własnej Majdan – nazwa miejscowości.

Na terenie Grochowa  pozostały do dziś  ślady posesywności sentymentalnej, które  odnoszą się do poprzednich rodzinnych miejscowości przybyłych na Grochów  mieszkańców. Takim przykładem są ulice Witolina, gdzie przybysze chcieli upamiętnić swoje rodzinne ziemie.  Według schematu  - Gdecka od miejscowości Gdecz - powstały Jarocińska, Białowieska, Bełżecka, Osiecka, Łukowska.

Przykładem posesywności sentymentalnej  są tzw. Górki Grochowskie.  Były to tereny  dawnego rosyjskiego Fortu 11, których  parcelacja  prowadzona była przez  Oficerską Spółdzielnię  Mieszkaniowo-Budowlaną, a jej członkami byli oficerowie  skierowani do Warszawy  z wileńskich  oddziałów.

Związek z Wileńszczyną znalazł odzwierciedlenie w nazwach ulic: Ostrobramska, Gedymina, Filomatów, Budrysów czy Łukiska.

Inkorporacja Grochowa do Warszawy

Przełomowym momentem  w dziejach rozwoju i kultury Grochowa był  rok  1916  – data włączenia  w granice Warszawy. Wówczas  zarysowała się tendencja  do tworzenia  kolonii mieszkalnych  o charakterze zawodowym.  W obrębie ulic Chłopickiego, Boremlowskiej, Żółkiewskiego i Szaserów powstało osiedle wilii w stylu dworkowym  budowane z własnych środków i kredytów bankowych będące Kolonią Posłów i Senatorów PPS.  Starzy grochowianie pamiętają  lokalną, nieco żartobliwą nazwę  „Kolonia Pierwszych Żon”*/.  Zofia Czajowa -wybitna  działaczka  Towarzystwa  Przyjaciół Grochowa autorska  Monografii Grochowa,   w swoich „Wspomnieniach” opisała proces tworzenia się  tego osiedla, na którym mieszkała na ulicy Płowce. 

Tuż przed II wojną światową powstała  pomiędzy ulicami  Korkową, Szumną, Kalinowską i Barbórki,   w okolicy torów kolejowych  Kolonia Tramwajarzy  (dziś na granicy Grochowa, Gocławia i Wawra). Grupa zawodowa tramwajarzy  zbudowała swoje domy  wykorzystując  korzystne  warunki  kredytów udzielonych przez Dyrekcję Tramwajów Warszawskich.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. władze II Rzeczpospolitej  zmieniając  nazewnictwo zaborcy  coraz częściej  nadawały  pamiątkowe  nazwy . Ta forma nazewnictwa  przyniosła patronów  ulic – hetmana Stanisława Żółkiewskiego  (nadana  w 1921 r.), czy przeora  klasztoru na Jasnej Górze  Augustyna  Kordeckiego (1926  r.).

Grochów stał się doskonałym miejscem  dla upamiętnienia przede wszystkim bohaterów powstania listopadowego. W  latach dwudziestych  ubiegłego stulecia  nadano nazwy  ulicom takich patronów jak  Józef Chłopicki, Józef Dwernicki, Ludwik Kicki, Ludwik Pac, Franciszek Żymirski, Wojciech Mycielski, Piotr Szembek, Józef Zaliwski, Wojciech Chrzanowski.

Ważne dla tożsamości grochowian  historyczne wydarzenie jakim było Powstanie Listopadowe, stało się inspiracją  również do   zbiorowego upamiętnienia  miejsc  bitew czy nazw  oddziałów wojsk. Swoją ulicę ma 4 Pułk Piechoty Liniowej pod nazwą Czwartaków, Szaserzy, Grenadierzy, Kirasjerzy, a także miejsca  bitwy grochowskiej  - Olszynka Grochowska, Boremel (miejsce zwycięskiej bitwy pod dowództwem  gen. Dwernickiego). Nazwy ulic Pod Stoczkiem   (miejsce pierwszej większej bitwy powstania pod wodzą gen. Dwernickiego), Pod Iganiami  (miejsce bitwy oddziału gen. Prądzyńskiego) istniały w latach 1916 – 1921.  Po korekcie nazewnictwa    zmieniły nazwy na   Stoczkowską i Igańską.

Na Grochowie  upamiętnione zostały również   inne zwycięskie bitwy oręża polskiego  Płowce  (zwycięstwo wojsk króla Władysława I Łokietka nad Krzyżakami w 1331 r.),  Byczyna (zwycięstwo hetmana Jana Zamojskiego nad wojskami austriackimi  w 1588 r.), ul. Osowo (ważna bitwa  w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., gdzie zginął ks. Ignacy Skorupka).

Zasady i reguły tworzenia nazw  ulic

Niejednokrotnie koniunkturalizm  zaborców czy władz totalitarnych   wyznaczała  dziwne i czasem niesprawiedliwe losy stosowanych nazw. Szczęśliwie  nie dotknął on - tu na Grochowie upamiętnionych nazw  patronów  związanych z Powstaniem Listopadowym. Choć  niesprawiedliwy i absurdalny los  spotkał  nazwę ulicy upamiętnioną   w 1921 r.  imieniem  gen. Franciszka Żymirskiego – bohatera walk  pod Grochowem, który poległ  na polu bitwy. Ostrożność władz  PRLu , w obawie  o kojarzenie nazwy z postacią gen. Michała Żymierskiego, uczczoną w innej części Warszawy   zmieniono nazwę, a ulicę im.  Franiciszka Żymirskiego   przemianowano  na Międzyborską. Wprawdzie nazwa  bohatera Powstania Listopadowego powróciła w 1969 roku, lecz w innym miejscu i nie na długo…….

Interesujące  i bardzo odmienne od stosowanych  reguł  w nazewnictwie  dzielnicy Praga – Południe są asocjacje literackie:  jak  ulica Romea i Julii – tytułowych  bohaterów  dramatu Wiliama Shakespeare czy Szklanych  Domów  -   określenie używane  za  „Przedwiośniem” Stefana Żeromskiego   i pełniące funkcję    symbolu   wizji sprawiedliwości społecznej i  dobrobytu.  Jedynym przypuszczeniem  zastosowania  ich  w nazewnictwie  ulic przypisać należy  dystansowi do  rzeczywistości i  tęsknocie  za romantycznym  uczuciem.

Dokonując analizy nazewnictwa  miejsc na terenie Grochowa warto uzmysłowić sobie dzisiaj  jak bardzo były rozległe  tereny, na których rozgrywały się  grochowskie walki Powstania Listopadowego, na  którym Olszynka była tylko  fragmentem  działań wojennych, jak zmieniła się topografia terenu – wówczas pokrytego trzęsawiskami bagnistymi, dzisiaj zmeliorowanego, osuszonego i zurbanizowanego, a także jak wiele nazw, którymi  posługujemy się dzisiaj funkcjonowało w tamtych odległych czasach.

Charakter nadawanych nazw zwykle wynika z dziejów obszaru, na którym znajdują się obiekty – ulice, place i  parki.

Powstała 100 lat temu miejska  przestrzeń społeczna Grochowa i sąsiednich rejonów miała  w swoim w dziedzictwie kilka głównych nazw jak  Grochów, Gocław, Gocławek, Kamionek i Kawęczyn, które przetrwały do naszych czasów i stały  się    podstawą  do tworzenia  kolejnych o charakterze miejskim.

*/ żartobliwa nazwa  kolonii  domów  ówczesnych  senatorów, w których  po rozwodach pozostały pierwsze żony.

Przy redagowaniu artykułu wykorzystałam  bogatą literaturę  i wykłady prof. dr hab. Kwiryny Handke socjolożki języka, specjalizującej się w językoznawstwie polskim i słowiańskim, specjalistki w zakresie nazewnictwa miejskiego i varsavianistk,i autorki  m. in. „Dzieje Warszawy nazwami pisane”,  „Semantyczne i strukturalne typy nazw ulic Warszawy” „Słownik nazewnictwa Warszawy”.

 

Tagi: ulice, ulice Praga Południe, książki, spotkania


Komentarze użytkowników (1)

Dodaj komentarz
Grochowiak | 2018-02-05 14:51:51

Ulica jest imienia Ludwika Mycielskiego, nie Wojciecha

Stalgrast

Kalendarz Imprez

Najbliższe wydarzenia


24 czerwca - 31 sierpnia 2018

Podwieczorki teatralne dla dzieci

28 czerwca - 30 sierpnia 2018

Kino plenerowe w Parku Polińskiego

1 lipca - 26 sierpnia 2018

Kino plenerowe na Plaży Romantycznej

Zgłoś wydarzenie

Mośibrody
Archiwum wydań drukowanych
 

Nasza ankieta

Czy satysfakcjonują Cię wyniki budżetu partycypacyjnego 2019?

Tak, zrealizowane będą pomysły, na które głosowałam/em
Tak, chociaż nie brałam/em udziału w głosowaniu na projekty
Nie, projekty na które głosowałam/em nie zostaną zrealizowane
Nie interesuje się budżetem partycypacyjnym
Zobacz wyniki
Kurek Foto

Newsletter

Zaprenumeruj nasz newsletter. Wpisz swój adres e-mail:
Zapisz Usuń